Welcome to Qaraqalpaqstan Respublikası statistika basqarması   Click to listen highlighted text! Welcome to Qaraqalpaqstan Respublikası statistika basqarması Powered By GSpeech

Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev 6-sentabr kúni 2020-2030-jıllarda awıl xojalıǵın rawajlandırıwdıń áhmiyetli baǵdarlarına baǵıshlanǵan májilis ótkerdi.

Mámleketimiz awıl xojalıǵı boyınsha úlken potensialǵa iye. Bazarlarımız tolı, xalqımız ırısqı-nesiybesiniń mol bolıwınan baslap, eksporttan qosımsha dáramat tabıwǵa shekemgi bolǵan oǵada kóp máseleler usı baǵdardıń rawajlanıwına baylanıslı.

Biraq kóp jıllar dawamında agrar tarawǵa jeterli dárejede itibar berilmedi. Bazar ekonomikasına, ya bolmasa jerge múnásibet, yamasa mápdarlıq joq edi. Qarjı, ilimiy innovaciyalar tartılmadı. Aqıbetinde jerler «sharshap», ónimdarlıq tómenlep ketti. Ónimdi qayta islew, qosımsha qun alıw boyınsha sistema jaratılmadı.

Keyingi jıllarda tarawdı reformalaw hám bazar mexanizmlerin engiziw boyınsha bir qatar jumıslar ámelge asırıldı. Mámleketlik satıp alıwdıń bahaları derlik 3 esege kóterilgeni nátiyjesinde diyqan hám fermerlerde mápdarlıq sezimi arttı. Paxtashılıq hám ǵálleshilik qol kómegi emes, al shın mánisinde dáramat dáregine aylandı.

Jańa texnologiya hám innovaciyalardı engiziw, miynet ónimdarlıǵın hám miynet haqını arttırıw maqsetinde 76 paxta-toqımashılıq klasteri shólkemlestirildi. Usı jıldıń ózinde 25 mıń gektar paxta maydanlarında suwdı únemlewshi jańa suwǵarıw sisteması engizildi. Paydalanıwdan shıqqan 1 million 100 mıń gektar jerdi qayta iske qosıw boyınsha úlken is-háreketler baslandı.

Bular – reformalardıń birinshi basqıshı.

Prezident tek ǵana búgin emes, al erteńgi kúndi de oylap, uzaqtı gózlep reformalardı jańa basqıshqa kóteriw wazıypasın qoymaqta. Usı maqsette awıl xojalıǵın rawajlandırıwdıń 2020-2030-jıllarǵa mólsherlengen strategiyası islep shıǵılmaqta. Bul ekonomikamızdıń tiykarǵı ósiw negizi, «drayveri» boladı. Mıńlaǵan jumıs orınları jaratıladı, adamlardıń dáramatı artadı.

Májiliste islep shıǵılıp atırǵan strategiyanı ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan áhmiyetli wazıypalar belgilep berildi.

Jer iyeleri ónimdarlıq hám zúráátlilikti arttırıw maqsetinde jerge investiciya kirgiziwge umtılıwı ushın olardıń erteńgi kúnge tolıq isenimi bolıwı kerek. Sol sebepli mámleketimiz basshısı nızamshılıqtı pútkilley jańalap, jer ajıratıwdıń ashıq sistemasın hám jerge bolǵan huqıqtıń kepilleniwin, jerge qol qatılmasılıǵın támiyinlew, jerge bolǵan múnásibet túsinigin huqıq tarawına kirgiziw zárúr ekenligin atap ótti. Bul tek ǵana xalıqtıń bántligin, eksporttı emes, al budjetke qosımsha dáramatlardıń túsimin de  támiyinleydi.

Bunda, eń dáslep, awıl xojalıǵı jerleriniń anıq esabın júrgiziw, olardan paydalanıwdı jetilistiriw áhmiyetli ekenligi atap ótildi. Usılardan kelip shıǵıp, «Davergeodezkadastr» komitetiniń 2021-jıldıń aqırına shekem respublikanıń barlıq aymaqlarında jerdi esapqa alıw jumısların, jer esabın júrgiziw boyınsha birden-bir elektron bazanı jaratıw tapsırıldı.

Awıl xojalıǵında suwdan durıs paydalanıw da áhmiyetli másele. Tallawlarǵa bola, elimizde egislik jerlerge milliardlap kub metr suw jiberilse de, onıń tek ǵana 60 procenti eginlerge jetip baradı, qalǵanı bolsa irrigaciya sistemalarında hám suwǵarıw procesinde joq boladı.

Jáhán resurslar institutınıń boljawlarına qaraǵanda, 2040-jılǵa barıp Ózbekstan suwdıń jetispewshiligi  oǵada kúshli bolǵan 33 mámlekettiń qatarına kiriwi múmkin.

Sol sebepli mámleketimiz basshısı bul máselege ayrıqsha itibar berip, suwdan paydalanıw nátiyjeliligin arttırıw hám onıń esabın júrgiziw, hár jılı 200 mıń gektar maydanda suwdı únemlewshi texnologiyalardı engizip barıw zárúr ekenligin atap ótti. Usı baǵdarlar islep shıǵılıp atırǵan strategiyada óz sáwlelelniwin tabıwı zárúrligi atap ótildi.

Májiliste awıl xojalıǵın mámleket tárepinen qollap-quwatlaw hám mámleketlik satıp alıw sistemasın jetilistiriw máseleleri dodalanıp, budjet qarjılarınıń tiykarǵı bólegin jerlerdiń ónimdarlıǵın arttırıw, suwdı únemlewshi texnologiyalardı engiziw, ilimdi rawajlandırıwǵa jumsaw kerek ekenligi kórsetip ótildi.

Tarawdıń eksport potensialın arttırıw hám qosımsha qunǵa iye bolǵan ónimlerdi islep shıǵarıw kólemin kóbeytiw máselelerine ayrıqsha itibar qaratılıp, bul baǵdardaǵı dúnya tájiriybesi kórip shıǵıldı.

Máselen, Túrkiyada  1 gektar jerden 2 mıń dollarlıq, Egipette 8 mıń dollarlıq, Izrailda 12 mıń dollarlıq ónim jetistiriledi. Mámleketimizde bolsa bul kórsetkish 300 dollardan artpay atır. Bárqulla birden-bir standarttaǵı tovar jetkerip beriw jolǵa qoyılmay atırǵanlıǵı sebepli ónimlerimiz sırtqı bazarda básikilese almay atır.

Agrar tarmaqtaǵı eksporttıń kólemi 2018-jılda 2,3 milliard dollardı quraǵan. Strategiyada belgilenip atırǵan wazıypalardı ámelge asırıw nátiyjesinde bul kórsetkishti 2030-jılǵa barıp 20 milliard dollarǵa jetkeriw mólsherlenbekte.

Májiliste juwapkerlerge ónimlerdi Evropa Awqamı, Shıǵıs Aziya hám Arab mámleketleri standartları tiykarında sertifikatlaw sistemasın engiziw boyınsha tapsırmalar berildi. Bunı miyweniń sortın tańlawdan baslaw kerek ekenligi atap ótildi.

Bul baǵdarda qıytaq jer xojalıqları da úlken rezerv ekeni, «bir máhálle – bir ónim» prinsipi tiykarında orınlarda logistika xızmetin keńnen jolǵa qoyıw, kishi islep shıǵarıwshılardı kooperaciyaǵa birlestirip, ónimlerdiń sapasın hám standartlarınıń  birdeyligin támiyinlew kerek ekenligi atap ótildi.

Xızmet kórsetiw baǵdarında da kemshilikler bar. Máselen, bul sistemada básekiniń joq ekenligi sebepli xızmetlerdiń bahası joqarı, ónim islep shıǵarıwshılarda tańlaw imkaniyatı joq. Sonıń ushın mineral tóginlerdi jetkerip beriw, ósimliklerdi qorǵaw, texnika hám basqa da xızmetler tarawında mámleketlik-jeke menshik sheriklik tiykarında xızmet túrlerin kóbeytiw, jeke menshik kárxanaların jumısın jolǵa qoyıw zárúrligi atap ótildi.

Usı jılı baslanǵan jerdi kosmoslıq zondlaw arqalı topıraq hám eginlerdiń haqıyqıy jaǵdayın tez hám isenimli  bahalaw jumısların 2020-jıldıń aqırına shekem tolıq juwmaqlaw kerek. Bul sistema vegetaciya procesi, topıraqtıń meliorativlik jaǵdayı hám minerallasıw muǵdarı, ıǵallıq dárejesi haqqında tolıq maǵlıwmat berip, ónimdarlıqtı   25-30 procentke shekem arttırıw imkaniyatın beredi. Bul tek ǵana mámleket ushın emes, al fermerler ushın da oǵada paydalı. Bul sistemaǵa jalǵanıw arqalı diyqanlar da, eksporchılar da qaysı jerde qanday ónim egilgenin kórip turadı, óz rejesin hám bazar konyunkturasın anıq bahalaydı.

Májiliste juwapkerlerge awıl xojalıǵı statistikalıq basqarıwın reformalaw, sonıń ishinde, eginlerdi jaylastırıwdan tartıp satıwǵa shekemgi bolǵan processlerdi tolıq sanlastırıw sistemasın jolǵa qoyıw boyınsha tapsırmalar berdi.

Strategiyadaǵı wazıypalardı nátiyjeli ámelge asırıw, bárinen burın, kadrlardıń dárejesi menen baylanıslı. Bul tarawǵa qánigelesken 7 joqarı bilimlendiriw mákemesin hár jılı 3 mıńnan aslam jaslar pitkerse de, aymaqlarda kadrlar jetispey atır. Ilim, bilimlendiriw hám óndiris integraciyası joq, zamanagóy bilimlendiriw usılları engizilmegen.

Awıl xojalıǵı tarawında ilimdi rawajlandırıwǵa byudjettiń 0,1 procenti ǵana baǵdarlanadı. Al rawajlanǵan mámleketlerde bolsa bul kórsetkish 2-3 procent átirapında.

Akademiklerdiń ilimiy mektepleriniń sanı 50 den 17 ge shekem azayǵan, ovosh jetistiriw, ǵálleshilik, ósimliktanıw tarawlarında bolsa bunday mektepler joq. Ósimliktanıw, ovosh jetistiriw, palız eginleri hám kartoshka jetistiriw institutlarınıń laboratoriyalıq úskeneleri keyingi 70 jılda ońlanbaǵan. Ilimiy qollanbalardı kommersiyalastırıw ilajları nátiyjesizligi menen qalmaqta.

Máselen, basqa mámleketler chereshnyanıń eksportın iyun ayınan baslaydı. Eger elimizde may ayınıń basında ónim beretuǵın chereshnyanıń sortı jaratılsa, onıń eksportınan alınatuǵın dáramattı 2 esege arttırıw múmkin.

Sol sebepli awıl xojalıǵı ilimiy-izertlew institutları erte piser ónimniń túrlerin jaratıwǵa tiykarǵı itibardı qaratıwı kerek. Sharwashılıq tarmaǵında da ilimniń jetiskenliklerin keńnen engiziw, aymaqlardıń ıqlım sharayatına say sharwa násillerin jaratıw boyınsha kórsetpeler berildi.

Prezidentimiz strategiyanı xalıq penen dodalap, aqılǵa uǵras túrde qabıl etiw kerek ekenligin atap ótti. Onıń orınlanıwın nátiyjeli támiyinlew ushın hár jılǵa óz aldına «jol karta»ların islep shıǵıw, aymaqlıq awıl xojalıǵı basqarmalarınıń strukturasın da jetilistiriw boyınsha tapsırmalar berildi.

Xalıqaralıq tájiriybe tiykarında Tashkent mámleketlik agrar universiteti jáne Tashkent irrigaciya awıl xojalıǵın mexanizaciyalaw injenerleri institutında oqıtıwdıń pútkilley jańa metodikasın engiziw, professor oqıtıwshılardıń qatnasıwında kóshpeli oqıw sabaqlıqların jáne seminarlardı shóklemlestiriw zárúrligi atap ótildi.

Ulıwmalastırıp aytqanda, jańa strategiya awıl xojalıǵına bazar mexanizmlerin engizip, ilimiy tiykarlanǵan óndiristi jolǵa qoyıw arqalı azıq-awqat qáwipsizligin támiyinlew, eksporttı kóbeytiw, xalıqtıń jan basına tuwra keletuǵın ónimlerdiń kólemin bir neshe esege arttırıwǵa xızmet etedi.

Májiliste kún tártibine qoyılǵan máelelerdiń orınlanıwın tolıq támiyinlew boyınsha juwapker shólkemlerdiń basshıları málimleme berdi.

ÓzA

Tugmani bosing Tinglash